Een ontmoeting tussen V.I. Lenin en P. A. Kropotkin

Door Bonc-Brujevic

Bron: Uit: V. D. Bontsj-Broejevitsj (Bonc-Brujevic). Verzamelde Werken in drie delen, deel 3: Herinneringen aan Lenin 1917-24

Digitalisering: Maarten Vanheuverswyn, Marxists Internet Archive, januari 2005

Het betreft hier een geschreven verslag van de Bolsjewiek Bonc-Brujevic over de ontmoeting tussen Lenin en Kropotkin in het Kremlin.

Een ontmoeting tussen V.I. Lenin en P. A. Kropotkin

Na de Februarirevolutie keerde P. A. Kropotkin op 12 juni 1917 vanuit Engeland terug naar Rusland, naar Petrograd, waar hij wilde gaan wonen. Al spoedig veranderde hij echter van gedachten en verhuisde naar Moskou. Op een dag — het was in het jaar 1918 — vervoegde zich aan mijn bureau op het Bestuur van de Raad van Volkscommissarissen (Sovnarkom) een familielid van Pjotr Aleksejevitsj Kropotkin — zijn dochter als ik het mij goed herinner, met haar man — en vertelde mij over de beproevingen die hij moest doorstaan bij het zoeken naar een woning. Het was duidelijk dat hieraan een gigantisch misverstand ten grondslag lag, Pjotr Aleksejevitsj had als veteraan van de revolutie natuurlijk het volste recht op woonruimte, ook in deze stormachtige revolutionaire tijden. Zo kwam ik wederom in contact met P. A. Kropotkin die ik nog van vroeger kende. Ik bracht Vladimir lljitsj onmiddellijk op de hoogte, en hij gaf order ogenblikkelijk een woonvergunning uit te schrijven op naam van Pjotr Aleksejevitsj, hetgeen ik terstond deed. Kort hierop bracht ik hem een bezoek om te informeren hoe het hem ging en onze ontmoeting was buitengewoon vrolijk en hartelijk. Pjotr Aleksejevitsj leefde uitermate bescheiden; in zijn kamer stonden erg veel boeken en aan alles was te zien dat hij zich ingespannen bezigheid met literaire arbeid.

Meteen bij ons eerste weerzien zette hij mij de houding uiteen die hij jegens de Oktoberrevolutie aannam. De bolsjewistische revolutie had hem verrast op reeds vergevorderde leeftijd en volgens hem konden alleen mensen onder de veertig actief aan een revolutie deelnemen. Toen ik tegenwierp dat heel het ondergrondse deel van onze partij dat revolutionaire ervaring had, al boven die leeftijd was, antwoordde hij: ‘Voor Rusland is dat wel zo. Wij hebben hier inderdaad voortreffelijke revolutionairen van vijftig jaar en ouder. Maar wat mijn leeftijd betreft... dat is een andere zaak...’ De gebeurtenissen van ons gecompliceerde leven in die tijd hielden hem echter heftig bezig, en toen de Witten en de sovjetvijanden Sovjet-Rusland omsingelden leefde hij geheel en al mee met het lot van de grote proletarische beweging.

Hij zei mij eens:

Niet onvermeld mag blijven dat in de zomer van 1920, zoals Lebedev[1] vermeldt, Pjotr Aleksejevitsj werd bezocht door een Engelse arbeidersdelegatie.

Kropotkin gaf de delegatie een lange brief mee, gericht aan de ‘West-Europese arbeiders’.[2] In deze brief schreef hij dat ‘de arbeiders uit de Europese landen en hun vrienden uit andere klassen allereerst hun regeringen moeten dwingen af te zien van de gedachte aan een gewapend ingrijpen in de aangelegenheden van Rusland. zowel open als gemaskeerd, zowel in de vorm van gewapende hulp als van subsidie aan verschillende groeperingen, en vervolgens de betrekkingen met Rusland weer op te nemen’.

Natuurlijk erkende Pjotr Aleksejevitsj als overtuigde anarchist de bestuursvorm van onze Sovjetstaat niet. Hij was geheel tegen partijen en tegen een staat. Maar wanneer je met hem niet over theorieën maar over de praktijk kwam te praten, dan begreep hij dat het zonder staatsmacht onmogelijk was de verworvenheden van de revolutie te consolideren. Bij onze eerste ontmoeting zei Pjotr Aleksejevitsj mij:

Het leven was moeilijk in Moskou in 1918. Pjotr Aleksejevitsj ging in op het aanbod van zijn vriend Olsoefjev in diens huis te komen wonen in de stad Dmitrov. In de lente van het jaar 1918 verhuisde Pjotr Aleksejevitsj met zijn gezin naar Dmitrov en trok bij Olsoefjev in; deze had een ruim huis met vier kamers. Vanuit Dmitrov kwam hij af en toe naar Moskou, en dan ontmoette ik hem altijd; bovendien schreef hij Vladimir Iljitsj en mij brieven over de meest uiteenlopende vraagstukken. Alhoewel hij voortdurend met zijn gezondheid sukkelde probeerde Pjotr Aleksejevitsj toch deel te nemen aan het plaatselijke maatschappelijke leven. Hij voerde het woord op een lerarencongres, nam deel aan het congres van landbouwcoöperaties en ondersteunde vurig het idee van het oprichten van een streekmuseum. Ik hield Vladimir Iljitsj voortdurend op de hoogte van de levensomstandigheden van Kropotkin en ook van mijn gesprekken met hem. Vladimir Iljitsj had groot respect voor Pjotr Aleksejevitsj. Hij achtte hem vooral hoog als auteur van het werk over de Grote Franse Revolutie, en vertelde uitvoerig over de kwaliteiten van dit opmerkelijke boek. Hij vestigde er mijn aandacht op dat Kropotkin de eerste was geweest die met de ogen van een onderzoeker de Franse Revolutie had bekeken, de aandacht had gericht op de volksmassa’s, en de rol en de betekenis tijdens de Franse Revolutie van de ambachtslieden, de arbeiders en andere vertegenwoordigers van de arbeidende bevolking voortdurend had onderstreept. Dit geschrift van Kropotkin zag hij als een klassiek werk en hij beval met nadruk aan het te lezen en het op grote schaal te verspreiden. Hij zei dat het beslist noodzakelijk was dat dit boek opnieuw zou worden uitgegeven in een grote oplage en kosteloos zou worden verspreid over alle bibliotheken van ons land. Tijdens een van zijn gesprekken met mij uitte Vladimir Iljitsj de wens Pjotr Aleksejevitsj te ontmoeten en eens met hem te praten. Eind april 1919 schreef ik hem een brief, waarvan het origineel wordt bewaard in het Kropotkinmuseum te Moskou.

Kort hierop kwam Pjotr Aleksejevitsj naar Moskou, waarover hij meteen berichtte. Ik zocht hem op en hij zei dat hij mijn brief had ontvangen en vanzelfsprekend graag een ontmoeting wilde hebben met Vladimir Iljitsj. ‘Ik heb heel veel met hem te bespreken,’ voegde hij er aan toe. Wij spraken af dat ik hem telefonisch de dag en het uur van de ontmoeting zou meedelen; ik was van plan deze in mijn flat in het Kremlin te arrangeren. Dit gesprek vond plaats begin mei van het jaar 1919, het moet 8, 9 of 10 mei zijn geweest. Vladimir Iljitsj had bepaald dat het na werktijd van de Sovnarkom zou plaats vinden, en deelde mij mede dat hij tegen vijf uur in de namiddag bij mij zou zijn. Ik bracht Pjotr Aleksejevitsj hiervan telefonisch op de hoogte, en stuurde een auto naar hem toe. Vladimir Iljitsj was eerder bij mij dan Pjotr Aleksejevitsj. Wij spraken over de werken van de revolutionairen van vroegere epochen. Vladimir Iljitsj sprak zich uit in deze zin, dat zonder twijfel de tijd zal aanbreken dat wij de werken van de Russische revolutionairen die in het buitenland hebben gewoond zullen gaan uitgeven. Vladimir Iljitsj pakte uit mijn bibliotheek nu eens het ene, dan weer het andere boek van Kropotkin of Bakoenin, die ik al sinds 1905 in mijn bezit had, en bladerde ze snel door. Op dat moment werd Kropotkin aangediend. Ik ging hem tegemoet. Hij beklom langzaam onze tamelijk steile trap. Vladimir Iljitsj liep hem met snelle pas door de gang tegemoet en begroette Pjotr Aleksejevitsj met een blijde glimlach. Vladimir Iljitsj nam hem bij de arm en heel beleefd en heel voorzichtig, alsof hij hem zijn werkkamer binnenleidde, bracht hij hem naar een stoel en ging zelf aan de tegenovergestelde kant van de tafel zitten.

Pjotr Aleksejevitsj straalde helemaal en zei:

......

...

......

Ik keek naar Vladimir Iljitsj. Er gleed even iets van spot en geamuseerdheid door zijn blik: vol aandacht luisterend naar Pjotr Aleksejevitsj verbaasde het hem kennelijk dat het nog mogelijk was om, terwijl de revolutie van oktober zo’n enorme vlucht had genomen, alleen maar over coöperaties en nog eens coöperaties te praten. En Pjotr Aleksejevitsj bleef maar doorpraten, en vertelde hoe nog ergens in Engeland ook een coöperatie op poten was gezet, en hoe weer ergens anders, in Spanje, een of andere kleine (coöperatieve) federatie was opgericht, en hoe de syndicalistische beweging in Frankrijk zich ontwikkelde...

...

...

Vladimir Iljitsj was van tafel opgestaan en zei dit alles duidelijk, helder en met stemverheffing. Pjotr Aleksejevitsj zat achterovergeleund en luisterde met grote aandacht naar de vlammende woorden van Vladimir Iljitsj en sprak daarna niet meer over de coöperatie.

...

......

...

...

Pjotr Aleksejevitsj knikte goedkeurend.

...

...

Hierna zakte het gesprek tussen Pjotr Aleksejevitsj en Vladimir lljitsj wat af. Vladimir lljitsj keek op zijn horloge, stond op en zei dat hij zich moest gaan voorbereiden op de vergadering van de Sovnarkom. Hij nam allerhartelijkst afscheid van Pjotr Aleksejevitsj en zei dat hij blij zou zijn met iedere brief die hij van hem zou ontvangen. Ook Pjotr Aleksejevitsj nam afscheid van ons en begaf zich naar buiten. Wij lieten hem samen uit.

...

Terwijl wij ons gesprek over Pjotr Aleksejevitsj en de mensen van zijn generatie voortzetten liepen Vladimir Iljitsj en ik over het Kremlin in de richting van het gebouw van de Sovnarkom, waar over een kwartier de volgende zitting van onze regering zou beginnen.

Voetnoten

[1] N.K. Lebedev, Het P.A. Kropotkinmuseum, Moskou-Leningrad, 1928

[2] Zie Brief aan de arbeiders van West-Europa — noot van de redactie

[3] Bedoeld wordt hier Staat en Revolutie — noot van de redactie

[4] Miller, onbekend. Noot uit bron: Miller onderscheidde zich door een half-anarchistische wijze van denken, hij kwam dikwijls bij Kropotkin thuis en kwam ook dikwijls op het bureau van het bestuur van de Sovnarkom voor zaken betreffende het Commissariaat van Buitenlandse Handel.